addison hastalığı
Böbreküstü bezi yetmezliği böbreküstü bezlerinin işlevlerinde
yavaşlamayı anlatan bir terimdir. Bu durumda aldosteron, kortizol,
cinsel hormonlar, adrenalin ve noradrenalin gibi hormonların üretimi
yetersiz kalır. Bazen bu hormonlardan bazısındaki eksiklikle
bazısındaki artış birlikte görülür, ama bu tür olgulara çok ender
rastlanır. Çeşitli böbreküstü bezi hormonlarının ana maddesi
kolesteroldür. Bu ana madde bir dizi kimyasal tepkime sonucunda hormona
dönüşür. Kimyasal tepkimeler için gerekli enzimlerden birinin
eksikliği, bütün üretim zincirinin durmasına ve son ürünün, yani
hormonun yapılamamasına yol açar.
Olguların büyük bölümünde hastalık böbreküstü bezi kabuğunun her üç
katmanına da yerleştiğinden böbreküstü bezi yetmezliği genel bir hormon
eksikliği olarak ortaya çıkar.
NEDENLERİ
Olguların yüzde 70-80 ine Koch basilinin etken olduğu böbreküstü bezi
veremi yol açar. Hastalık belirtilerinin görülebildiği ilerlemiş
olgularda böbreküstü bezleri belli bir biçimden yoksun, san-gri renkli
ve peynirimsi yapıda iki torbacık halini almıştır. Hastalık
belirtilerinin ortaya çıkması için veremin yol açtığı doku yıkımına
bağlı bu yapı bozulmalarının böbreküstü bezlerinin yüzde 90 ma
yayılması gerekir. Bundan da anlaşılacağı gibi böbreküstü bezlerinin
yedek üretim kapasitesi çok geniştir. Bez dokusunun yaklaşık yüzde l0u
sağlam kaldığı sürece yetmezlik belirtileri yalnız vücudun yüksek
düzeyde hormona gereksinim duyduğu anlarda ortaya çıkar. Bu gibi
durumlarda böbreküstü bezleri organizmanın birden artan hormon
gereksinimini karşılayamaz.
Böbreküstü bezlerinde verem akciğerlerdeki enfeksiyonu izleyen ikincil
bir odak olarak belirir. Veremin yanı sıra kronik enfeksiyon
hastalıkları, frengi, böbreküstü bezi tümörleri, bu doku hücrelerini
yaygın yıkıma uğratan kloroform ve salvarsan gibi zehirli maddeler ve
böbreküstü bezlerini besleyen damarların tıkanması da böbreküstü bezi
yetmezliğine yol açabilir.
Bazen sorun başka nedenlerden de kaynaklanabilir. Bu durumlarda
hastalığın kökeni vücudun daha yukarısında yer alan merkezlerdir.
Örneğin, etken beynin hipotalamus bölgesinde üretilen ve hipofiz bezini
adrenokortikotrop hormon (ACTH) salgılamaya iten serbestleştirici
faktör eksikliği olabilir. Hipofizin ACTH salgılayamaması böbreküstü
bezlerinde doku gerilemesine yol açar ve böbreküstü bezi yetmezliğiyle
sonuçlanır.
BELİRTİLERİ
Addison hastalığı ya da hipoadrenalizm adıyla bilinen böbreküstü bezi
yetmezliğinin ilk belirtisi aşırı yorgunluktur. Hasta bitkinlik duyar
ve ilerlemiş olgularda yataktan kalkıp yürüyecek gücü kendinde bulamaz.
Gittikçe zayıflar. Tansiyonu sürekli düşük kalır. Hastalığın bütün
bunlardan daha tipik belirtisi ise deri renginin koyulaşmasıdır
(melanodermi). Deri özellikle yüz, el ve kollarda koyu, bronz bir renk
alır. Elin üstündeki deri koyulaşarak pembemsi avuç içiyle belirgin bir
karşıtlık oluşturur. Meme başları ve varsa yara izleri siyaha çalan
koyu kahverengiye döner. Dişetleri, yanaklar ve üreme organların-da
koyu renkli lekeler belirir. Erkeklerde cinsel güçsüzlük, kadınlarda
adet düzensizlikleriyle birlikte özellikle koltukaltı ve dış üreme
organları çevresinde kil dökülmesi hastalığın öbür belirtileridir.
Şimdi bu hastalıkta eksikliği duyulan hormonların yukarıda sıralanan
belirtilere nasıl yol açtığına bakalım. Yorgunluk ve düşük tansiyon
birbiriyle yakından ilgilidir. Her ikisi de su ve sodyumun böbrekler
yoluyla dışarı atılmasını denetleyen aldosteron hormonunun
eksikliğinden kaynaklanır. Aldosteron eksikliği nedeniyle su ve
sodyumun boşaltım sisteminden dışarı atılması denetlenemeyen su
kaybına, dolayısıyla da dolaşımdaki kan miktarının azalmasına ve
tansiyonun düşmesine yol açar. Kilo kaybı bu bozukluğa ek olarak
kortizol eksikliğiyle de ilgilidir. Kortizolun başlıca görevi
proteinleri şekere dönüştürerek hücrelere enerji sağlamaktır. Addison
hastalarında kortizol eksikliği nedeniyle kan şekeri normal düzeyin
altına düşer. Bu durum bütün organizmayı olumsuz etkiler; hastanın
yorgunluk duymasına da yol açar.
Deri renginin koyulaşması böbreküstü bezlerinin dışında gelişen bir
belirtidir. Bu bezlerdeki işlev yetersizliği nedeniyle kanda kortizol
miktarının azalması ön hipofizin sürekli uyarılarak aşırı ACTH
salgılamasına yol açar. Aynı süreçte hipofizin orta lobu da
etkilenerek, fizyolojik denge durumunda çok az önem taşıyan melanosit
uyarıcı hormonu (MSH) salgılar. Bu hormon deri hücrelerindeki melanin
adlı koyu renkli pigmentin artmasına ve deri renginin koyulaşmasına
neden olur. Cinsel organlarla ilgili bozukluklar ve kıl dökülmeleri ise
böbreküstü bezlerince salgılanan cinsel hormonların eksikliğinden
kaynaklanır.
AKUT BÖBREKÜSTÜ BEZİ KABUK BÖLGESİ YETMEZLİĞİ
Akut hipokortikoadrenalizm adıyla da bilinen bu çok şiddetli hastalık
neyse ki çok ender görülür. Ağır enfeksiyon hastalıkları sırasında
böbreküstü bezini besleyen bir damarın çatlaması sonucunda gelişebilir.
Neredeyse yalnızca çocuklarda ve yaşlılarda görülen bu biçime
Waterhouse-Friederichsen sendromu adı verilir. Bir başka olasılık
kronik böbreküstü bezi kabuk bölgesi yetmezliği sırasında duyulan aşırı
hormon gereksinimiyle sıra dışı olarak hastalığın akut biçime
dönüşmesidir. Hastalığın bunların hepsinden yeni bir nedeni ise tedavi
amacıyla kullanılan kortizonun birden kesilmesidir. Kortizon tedavisi
sırasında kanda yeterli miktarda kortizon bulunduğu için hipofiz bezi
böbreküstü bezlerini uyarmaz. Böylece böbreküstü bezleri geçici bir
"dinlenme" evresine girer ve dinlenme durumundan çıkıp normal işleyişe
dönmeleri için belli bir süre gerekir. Dışarıdan verilen kortizon
birden kesilince böbreküstü bezleri vücudun kortizon gereksinimini
karşılayamaz ve akut böbreküstü bezi kabuk bölgesi yetmezliği gelişir.
Belirtileri ve tedavisi
Hastalığın belirtileri kalp, akciğer, beyin ve sindirim sistemiyle
ilgilidir. Mide bulantısı, kusma, kan şekeri ve basıncında önemli
ölçüde düşme, su ve tuz dengesinde aşırı bozukluklar görülür. Günümüzde
akut böbreküstü bezi kabuk bölgesi yetmezliği eksik hormonların
dışarıdan verilmesiyle ürkütücü bir hastalık olmaktan çıkmıştır. Hormon
tedavisi hastaların normal bir yaşam sürdürmesine olanak vermektedir
|
